Ruski utjecaj na političke procese u BiH
Haris Ljevo
Fenomen stranog informativnog manipulisanja i uplitanja (Foreign Information Manipulation and Interference – FIMI) više nije apstraktna prijetnja iz strateških dokumenata EU, nego vrlo konkretan instrument moći koji se već godinama testira i usavršava upravo na periferiji evropskog poretka, uključujući Zapadni Balkan i Bosnu i Hercegovinu.
U najnovijim izvještajima Evropske službe za vanjsko djelovanje (EEAS) FIMI se opisuje kao “kritična i evoluirajuća prijetnja demokratskim procesima širom svijeta”, koja je neraskidivo povezana s kibernetičkim napadima, hibridnim prijetnjama i širim geopolitičkim sukobom narativa. U praksi, to znači da se izbori, referendumi, protesti, pa čak i rasprave o javnim politikama više ne vode samo u parlamentima i na biračkim mjestima, nego i u mrežama prikrivenih portala, bot naloga i koordinisanih kampanja na društvenim mrežama.
Rusija je u tim izvještajima eksplicitno označena kao glavni akter FIMI operacija usmjerenih prema EU i njenom susjedstvu. EEAS mapira infrastrukturu ovih operacija i pokazuje da se radi o sofisticiranoj mreži stotina kampanja, hiljada naloga i najmanje 25 različitih platformi koje se koriste za širenje dezinformacija, eroziju povjerenja i potkopavanje demokratskih institucija. Iako se u dokumentima ne navode sve zemlje pojedinačno, jasno je da Zapadni Balkan spada u “laboratorij” za testiranje narativa koji se kasnije recikliraju u širem evropskom prostoru: od priča o “dekadentnom Zapadu” i “propaloj EU”, do narativa o “legitimnoj ruskoj sferi uticaja” i “ugroženim Srbima” u regionu.
Bosna i Hercegovina je u tom kontekstu posebno ranjiva. Kombinacija dubokih etničkih podjela, nefunkcionalne ustavne arhitekture, fragmentiranog medijskog sistema i hroničnog nepovjerenja u institucije stvara idealan teren za FIMI operacije. Strani akteri ne moraju izmišljati podjele, jer one već postoje. Dovoljno ih je pojačati, usmjeriti i učiniti vidljivijim. Upravo zato se ruski narativi u BiH često “naslanjaju” na postojeće političke sukobe, krize oko državne imovine, blokade institucija, osporavanje odluka Ustavnog suda, sporove oko izbornog zakona. Svaka od tih tema može postati ulazna tačka za manipulaciju informacijama.
Jedan od ključnih ciljeva FIMI operacija u BiH jeste delegitimizacija države kao takve. Narativ o BiH kao “nemogućoj”, “vještačkoj” ili “protektoratskoj” državi savršeno se uklapa u rusku strategiju slabljenja evropskog uticaja na Balkanu. U tom okviru, EU se prikazuje kao sila koja nameće rješenja, podržava “nelegitimne” institucije i “guši” prava konstitutivnih naroda, dok se Rusija pozicionira kao zaštitnik “suvereniteta” i “tradicionalnih vrijednosti”. Ovakvi narativi se ne šire samo kroz otvoreno proruske medije, nego i kroz regionalne portale iz Srbije, koji zatim bivaju preuzeti u BiH bez provjere, često u formi copy-paste vijesti.
Drugi važan cilj je podsticanje etničkih tenzija. EEAS u svojim analizama naglašava da FIMI akteri “namjerno, strateški i koordinisano pokušavaju manipulisati činjenicama, zbuniti i sijati podjele, strah i mržnju” kako bi ostvarili svoje političke ciljeve. U BiH se to manifestuje kroz stalno recikliranje ratnih trauma, relativizaciju genocida, teorije zavjere o “tajnim planovima” za ukidanje entiteta ili stvaranje “unitarne države”, kao i kroz targetiranje povratničkih zajednica. Svaki incident – od lokalnog međunacionalnog sukoba do odluke neke međunarodne institucije – može biti iskorišten kao povod za kampanju koja produbljuje nepovjerenje između Bošnjaka, Srba i Hrvata.
Treći sloj odnosi se na direktno podrivanje demokratskih procedura, prije svega izbora. FIMI operacije ciljaju izborni integritet na nekoliko nivoa: širenjem narativa da su izbori “ionako pokradeni”, da Centralna izborna komisija (CIK BiH) radi po nalogu stranaca, da glas “običnog čovjeka” ništa ne znači, zatim plasiranjem lažnih ili manipulativnih anketa i “procjena” izlaznosti, te targetiranjem specifičnih grupa birača putem društvenih mreža. U kombinaciji s već postojećim problemima, poput klijentelizma, kupovine glasova i netransparentnog finansiranja kampanja, ovakve operacije dodatno urušavaju povjerenje građana u demokratski proces.
Važan kanal za FIMI u BiH jesu mreže portala i “sivih” medija. EEAS u svojim izvještajima opisuje kako su operacije poput “Doppelganger” ili “False Facade” koristile lažne medijske brendove, klonirane portale i prikrivene mreže naloga kako bi širile sadržaj koji izgleda lokalno i autentično, ali je zapravo dio koordinisane kampanje. Iako se ovi konkretni primjeri uglavnom odnose na EU države, obrazac je prepoznatljiv i na Balkanu: portali bez impresuma, sa sumnjivim domenima, koji masovno preuzimaju sadržaj iz ruskih izvora ili proruskih medija u regionu, često uz senzacionalističke naslove i minimalnu provjeru činjenica.
Društvene mreže su drugi ključni sloj infrastrukture. Tokom političkih kriza ili pred izbore, uočljiv je nagli rast koordinisanih naloga koji ponavljaju iste poruke, napadaju novinare, aktiviste i nezavisne institucije, te relativiziraju ili ismijavaju informacije koje dolaze iz EU, NATO-a ili domaćih regulatornih tijela. EEAS bilježi da je u FIMI incidentima tokom 2024. godine korišteno najmanje 38.000 različitih naloga na 25 platformi, što pokazuje razmjere industrije manipulacije informacijama. Iako nemamo precizne brojke za BiH, jasno je da se isti obrasci – botovi, trolovi, koordinisano dijeljenje linkova – pojavljuju i u našem digitalnom prostoru.
Uloga domaćih političkih aktera u svemu tome je ambivalentna. S jedne strane, dio političkih elita svjesno preuzima i amplificira narative koji dolaze iz ruskih ili proruskih izvora, jer im oni kratkoročno donose političku korist: mobilizaciju “patriotske” baze, pritisak na međunarodnu zajednicu, dodatnu polarizaciju koja olakšava održavanje na vlasti. S druge strane, čak i oni akteri koji nominalno zagovaraju evropski put BiH često potcjenjuju ozbiljnost FIMI prijetnji, svodeći ih na “propagandu” ili “spin”, bez razumijevanja da se radi o strukturiranom, dugoročnom i strateškom djelovanju.
Posljedice po demokratske procese su višeslojne. Na najvidljivijem nivou, FIMI doprinosi padu povjerenja u izbore, institucije i medije. Građani koji vjeruju da su “svi isti”, da je “sve namješteno” i da “niko ne govori istinu” postaju lak plijen za autoritarne narative i teorije zavjere. Na dubljem nivou, FIMI erodira samu ideju zajedničkog javnog prostora: ako se ne možemo složiti ni oko osnovnih činjenica, onda je gotovo nemoguće voditi racionalnu raspravu o javnim politikama, reformama ili evropskim integracijama. EEAS u svojim izvještajima upozorava da je upravo to krajnji cilj FIMI operacija – ne nužno da uvjere sve u jednu “istinu”, nego da proizvedu konfuziju i cinizam u kojem istina prestaje biti važna.
Šta BiH može uraditi u takvom okruženju? Na nivou institucija, nužno je razviti jasnu strategiju za suzbijanje dezinformacija i FIMI prijetnji, usklađenu s evropskim okvirima poput FIMI Toolboxa i Deterrence Playbooka, koje EEAS razvija kako bi učinio ovakve operacije “skupljim i manje održivim” za počinioce. To podrazumijeva jačanje kapaciteta regulatornih tijela, sigurnosnih agencija i izborne administracije za praćenje i dokumentovanje FIMI kampanja, ali i uspostavljanje mehanizama brze reakcije – od demantija i fact-checkinga do diplomatskih i pravnih mjera prema stranim akterima.
Istovremeno, bez jačanja medijske pismenosti i otpornosti društva, institucionalne mjere će imati ograničen domet. Građani moraju imati alate da prepoznaju manipulativne sadržaje, razumiju kako funkcionišu algoritmi društvenih mreža i zašto su “besplatne” informacije često plaćene nečijim političkim interesom. U tom smislu, rad organizacija koje se bave provjerom činjenica i edukacijom u BiH i regionu treba posmatrati kao dio šire demokratske infrastrukture, a ne kao marginalnu aktivnost entuzijasta.
Na kraju, važno je naglasiti da borba protiv FIMI nije borba protiv slobode izražavanja, nego borba za uslove u kojima sloboda izražavanja ima smisla. Kada informacijski prostor preplave koordinisane kampanje, botovi i prikriveni propagandni kanali, glasovi građana, novinara i stručnjaka bivaju potisnuti bukom. Upravo zato je pitanje FIMI i ruskih dezinformacija u BiH mnogo više od tehničkog problema “lažnih vijesti”, to je pitanje opstanka demokratskih procesa u zemlji koja je već dovoljno opterećena unutrašnjim krizama.