Vojni dronovi, zapaljive naprave: Kako su ruski instruktori u balkanskim kampovima podučavali učesnike izvođenju subverzija

Sudski dokumenti i intervjui otkrili su više o regrutima iz Moldavije koje su ruski instruktori obučavali u kampovima u Bosni i Herccegovini i Srbiji za podsticanje nereda, nadzor ambasada i korištenje vojnih dronova.
U polupraznom kafiću na periferiji moldavske prijestolnice Kišinjeva, jednog zimskog jutra ranije ove godine, jedan od gostiju pozdravio je novinare BIRN-a izjavom: nije se želio pojaviti pred kamerama iz straha od odmazde.
„Oni su vojnici i mogu me prepoznati čak i po gestovima, manirima, glasu. Čak i ako mi sakrijete lice ili promijenite glas, mogu me prepoznati, znat će ko sam“, rekao je.
Dvije godine ranije, dobio je ponudu - da zarađuje više od svoje trenutne plate ako pristane da putuje u Evropu na obuku iz „vještina preživljavanja“.
U ljeto 2024. godine, to putovanje ga je odvelo u šumu u blizini Banje Luke u bosanskoheregovačkom entitetu Republika Srpska, gdje su ruski instruktori obučavali grupe Moldavaca da podstiču nemire uoči predsjedničkih izbora i referenduma o tome da li da se izmijeni moldavski ustav kako bi se uključila deklaracija o posvećenosti integraciji u EU.
Uprkos tvrdnjama moldavskih vlasti o snažno rasprostranjenom ruskom miješanju tokom kampanje, proevropska kandidatkinja Maja Sandu pobijedila je na predsjedničkim izborima, prijedlog referenduma je odobren, a ustav izmijenjen.
Uprkos kursevima obuke, nemiri se nikada nisu dogodili. Uslijedila su hapšenja, a u februaru i martu ove godine, sud u Kišinjevu osudio je pet moldavskih građana za učešće u ruskim kampovima za obuku u Bosni i Hercegovini i Srbiji 2024. godine.
Sudske presude iz Moldavije, zajedno sa intervjuima sa učesnicima kampa, izvorima bliskim istrazi i tužiocima, sada su bacile više svjetla na ono što se dogodilo 2024. godine - uključujući i to kako su pripravnici raspoređeni u bosanskohercegovačku, hrvatsku i srbijansku prijestolnicu da fotografiraju ambasade i da im je data instrukcija za upravljanje vojnim dronovima.
Prikupljanje informacija o ambasadama
Do sada su završena dva suđenja. U martu je moldavski sud dvojici muškaraca, Ionu Chiriti i Nikiti Sirenku, izrekao uslovne kazne zatvora od tri i tri i po godine.
Mjesec dana ranije, sud je osudio učesnicu obuke Alionu Gotco na četiri godine i jedan mjesec zatvora, Ludmilu Costenco na četiri godine, a Vladimira Harcevnicova na pet godina i četiri mjeseca. Svo troje su u bjekstvu od kada se nisu pojavili na sudu radi izricanja presude u februaru.
U presudi se navodi da se kamp nalazio u blizini naselja Glamočani, nedaleko od Banje Luke. Prema presudi iz marta, ruski instruktori koji su koristili pseudonime Grigore i Alexandru poslali su učesnike kampa na praktičnu vježbu u Banju Luku, gdje su imali zadatak da lociraju razne diplomatske i administrativne zgrade.
Dobili su telefone sa uputstvima da unesu koordinate lokacija od interesa u posebnu aplikaciju i da dokumentuju više lokacija koje bi mogle poslužiti kao mjesta za polijetanje dronova.
„Dali su nam određene upute, na primjer: 'Vas dvojica idite u Bosnu i Hercegovinu da fotografirate američku ambasadu sa svih strana, ali tako da vas ne otkriju, vas dvojica idite u Hrvatsku i fotografirajte rusku ili moldavsku ambasadu, šta god vam padne na pamet', ili: 'Vi idite u Beograd da fotografirate češku ambasadu'“, prisjetio se jedan učesnik koji je razgovarao s BIRN-om pod uslovom anonimnosti.
Obuka je, također, uključivala pripremu zapaljivih naprava, prema sudskoj presudi.
Obuka za vojne dronove
U kampu za obuku, učesnici su spavali u šatorima i obučavani su da probijaju policijske kordone i manevriraju dronovima kako bi mogli bacati eksplozivne naprave.
„Imali su dronove koji nisu bili za igru, već za vojnu upotrebu“, rekao je jedan učesnik kampa za BIRN u Kišinjevu.
Dodao je da su instruktori bili zabrinuti da će biti otkriveni, jer je svaki dron vrijedio između 3.000 i 5.000 eura.
Izvor blizak istrazi dostavio je BIRN-u fotografije stranica iz bilježnice rukom pisane na ruskom jeziku koja je navodno pronađena u posjedu Costenca, Gotca i Harčevnicova prilikom njihovog hapšenja. Sadrži uputstva za obuku operatera dronova i sabotažu.
Na jednoj stranici, pod naslovom „Recepti“, nalazila su se uputstva o tome kako napraviti zapaljive materijale. Druga stranica detaljno opisuje „kodeks časti ruskog oficira“, uključujući glavni princip: „Ne čini štetu!!! (sebi, građanima).“ Stranica, također, uključuje upozorenje: „Budite spremni da sve pođe po zlu“. 
Prema izvoru bliskom istrazi, koji je tražio da ostane anoniman, Costenco, Gotco i Harcevnicov su dobili priručnik pod nazivom Ruska kuhinja: ABC domaćeg terorizma. Priručnik, dug nekoliko stotina stranica i napisan na ruskom jeziku, pruža upute za izradu eksploziva i otrova od legalno dostupnih sastojaka. Napisan od strane nepoznatih autora, zabranjen je u Rusiji.
BIRN nije mogao nezavisno potvrditi tvrdnje da su učesnici zaista koristili knjigu. Gotco je odbio razgovarati s BIRN-om, dok Costenco i Harcevnicov nisu odgovorili na poruke poslane putem Facebooka.
Pravi identiteti ruskih instruktora nisu poznati.
Najmanje tri grupe Moldavaca, od pet do 12 osoba svaka, prošle su kroz kamp u Bosni i Hercegovini između jula i početka septembra 2024. godine. Učesnici su navodno plaćeni između 450 i 800 eura.
Moldavski tužilac Dumitru Stefarta objasnio je za BIRN da su učesnici kampa stigli u Bosnu i Hercegovinu preko Rumunije i Srbije.
„Utvrđeno je da su boravili posebno u planinskim i šumovitim područjima“, rekao je Stefarta.
Sudske presude otkrivaju da su instruktori bili Rusi koji su se predstavili pseudonimima kao što su Alexandr, Gosa i Bata. Njihovi pravi identiteti ostaju nepoznati.
Kamp u Bosni i Hercegovini je premješten u Srbiju nakon što je neko iz prethodne grupe koja se tamo obučavala otkrio njegovu lokaciju vlastima, rekao je učesnik kampa za BIRN tokom intervjua u Moldaviji.
Dvojica učesnika koji su osuđeni u Moldaviji – Gotco i Harcevnicov – mogu se vidjeti na imanju u selu Radenka, u istočnoj Srbiji na snimku dronom koji je BIRN dobio od izvora bliskog istrazi. Srbijanska policija je pretresla imovinu u oktobru 2024. godine i pronašla opremu koju su koristili učesnici kampa.
Objave optuženih na društvenim mrežama, također, su prikazale kada su bili u Bosni i Hercegovini, Srbiji i Hrvatskoj.
Gotco je objavila post u kojem je otkrila da je bila u kafiću u Banjoj Luci u augustu 2024. godine, dok je Liudmila Costenco objavila niz fotografija iz Beograda istog dana. U narednim sedmicama, Costenco je objavila fotografije iz rumunskog grada Jaša, koji se nalazi blizu moldavske granice, manastira Tumane u istočnoj Srbiji i benzinske pumpe u Hrvatskoj, a zatim u septembru ponovo iz Srbije.
Tokom sudskog postupka u Moldaviji, Costenco je tvrdila da je bila na Balkanu kao turista.
Državno tužilaštvo Bosne i Hercegovine potvrdilo je za BIRN da je otvoren slučaj u vezi s kampom i da je Moldavija podijelila svoje nalaze sa tužilaštvom sa sjedištem u Sarajevu. Međutim, u Bosni i Hercegovini još uvijek nije podignuta optužnica.